Choinka - pojawiła się dopiero w XIX wieku (zwyczaj ten przywędrował z Niemiec). Wcześniej, już w XV wieku na Gody przynoszono do domów zielone gałązki albo całe drzewka, niekiedy jemiołę wieszając ją u pułapu.
Zieleń taka, jaka była dostępna o tej porze roku, była symbolem życia.
Dzień św. Szczepana - Św. Szczepan - pierwszy męczennik (ukamieniowany przez tłum). 26 grudnia na wsiach obsypywano się owsem, by sprowadzić urodzaje.
Jasełka - przedstawienia związane z biblijną i ludową tradycją Bożego Narodzenia, obrazujące narodziny w żłobku (jasła - dawna ludowa nazwa żłobu).
Kolęda popularna bądĽ ludowa pieśń religijna o treści, związanej z Bożym Narodzeniem. Najstarsze jej polskie zabytki pochodzą z XV w.
W XVI i XVII w. melodie kolęd wprowadzane były często do mszy jako podstawa konstrukcyjna, tzw. cantus firmus. F. Chopin w swym Scherzu h-moll zacytował melodię Lulajże Jezuniu.
Współczesny repertuar kolęd pochodzi głównie z XIX w. (cennym zbiorem są Pastorałki i kolędy z melodiami M. Mioduszewskiego, 1843), ich wachlarz gatunkowy sięga od hymnu i chorału, poprzez melodie taneczne w rytmach poloneza, mazurka czy krakowiaka, po dumkę.
Kolęda 1 (kolędy) - pieśni religijne o tematyce, związanej z narodzinami Jezusa Chrystusa i śpiewane w okresie od Bożego Narodzenia do Popielca.
W kolędach polskich można zauważyć wpływ muzyki ludowej.
Kolęda 2 - obyczaj ludowy związany z Bożym Narodzeniem. Kolędnicy z gwiazdą, turoniem, Herodem i aniołami chodzą po domach ze śpiewami i życzeniami pomyślności. Nie wypadało ich nie wpuścić lub wypuścić bez odpowiedniego poczęstunku.
Pasterka - msza św. pasterska, odprawiana w Boże Narodzenie o północy na pamiątkę zwiastowania pasterzom w nocy przez aniołów nowiny o narodzeniu Chrystusa. Nazywana też mszą anielską.
Pastorałka - odmiana kolędy, w której religijna tematyka bożonarodzeniowa została poszerzona o warstwę obyczajową, zazwyczaj utrzymaną w tonie sielankowym, nie pozbawioną elementów realizmu.
Występowała w postaci prostej bądĽ złożonej, udramatyzowanej, jako dialog pasterzy betlejemskich lub w formie kantatowej, gdzie pojawiały się również elementy chóralne, np. chór aniołów.
Pastorałka była w Polsce rozpowszechniona szczególnie od XVII w., przeżywając w następnym stuleciu rozkwit. Posługiwała się chętnie komizmem słownym i sytuacyjnym, np. zabawy pasterzy przy żłobku Jezusa. Elementy pastorałki występowały w różnych utworach i zbiorach literackich, m.in. w Symfoniach anielskich J. Żabczyca (1630).
Do konwencji owej nawiązywali poeci współcześni, np. T. Czyżewski (Pastorałki, 1925), J. Harasymowicz (Pastorałki polskie, 1966), E. Bryll (Po górach, po chmurach, 1969).
św. Mikołaj - pomagał dyskretnie i nie oczekiwał wdzięczności. Wręcz się przed nią wzbraniał. Jak opisują podania - mało komu udało się go złapać "na gorącym uczynku". Chyba nie ma Świętego, którego postać od 1700 lat byłaby tak bardzo obecna w naszej rzeczywistości.
Vigilia (łac. czuwanie) - pierwotna straż nocna, czuwanie nocne. Noc dzieliła się na cztery straże, tj. wigilie. W języku kościelnym wigilią nazywa się dzień, poprzedzający większe święto. Dawniej każda wigilia była dniem postu.
Wigilia - w kulturze ludowej 24 grudnia rozpoczyna się okres zwany Godami, ktory trwa przez 12 dni, tj. do Trzech Króli. W chłopskiej tradycji Wigilia to powtórzenie sytuacji z raju,
gdzie nie ma różnicy między biednymi a bogatymi, między ludĽmi a zwierzętami.
Przebieg całego wigilijnego dnia był wróżbą na przyszłość. Przepowiadano zwłaszcza pogodę.
Do 2003 roku Kościół katolicki nakazywał, aby w Wigilię pościć - także w czasie obfitej, ale bezmięsnej wieczerzy.
Ludowa tradycja głosi, że zwierzęta tego dnia są braćmi ludzi, a nawet mówią ludzkim głosem, nie należy więc spożywać ich mięsa.
Do stołu wigilijnego siada się wtedy, gdy zabłyśnie pierwsza gwiazda. Dobrze, jeśli liczba biesiadników jest parzysta. Zawsze stawia się dodatkowe nakrycie dla spóĽnionego wędrowca.
W kącie izby musi się znaleĽć snopek słomy a pod obrusem - siano. Mają one przypominać o ubóstwie świętej rodziny i betlejemskim żłobku.
Godnym naśladowania zwyczajem niektórych rodzin jest głośne odczytanie fragmentu Ewangelii o narodzeniu Jezusa - bezpośrednio przed wieczerzą.
Początek wieczerzy wigilijnej to dzielenie się opłatkiem - symboliczne pojednanie.
Posiłek składa się z wielu potraw. W jednych regionach jest to liczba parzysta, w innych nieparzysta.
Najczęściej mówi się o dwunastu daniach. Trzeba spróbować każdego, gdyż "ile potraw się opuści, tyle w przyszłym roku ominie nas przyjemności".
Wilja - dawniej Wigilia Bożego Narodzenia. Przeddzień Bożego Narodzenia, dzień postny, zawsze 24 grudnia, obchodzony bardzo uroczyście, najbardziej nastrojowy dzień w roku kościelnym.
Zwyczaj łamania się opłatkiem przed obiadem, wieczorem.
